انتقال تکنولوژی باید اولویت جذب سرمایه گذار خارجی باشد
نباید انتظار داشت در ده سال اول بعد از رفع تحریم ها، سرمایه گذاران خارجی براحتی در همه جای ایران سرمایه گذاری کنند.
در چند وقت گذشته، آمدن سرمایه گذاران امریکایی در کنار دیگر سرمایه گذاران خارجی بحث خیلی از کارشناسان و مسئولان بوده است. البته طیف های مختلف برخورد متفاوتی از این ماجرا داشته اند. اما به طور کارشناسی، آمدن شرکت های امریکایی به ایران باید حاوی اولویت های خاصی باشد. علی اصغر سعیدی، جامعه شناس اقتصادی در این باره توضیح می دهد.
*حضور سرمایه گذاران خارجی در ایران باید چه شرایطی داشته باشد؟
حضور سرمایه گذاران خارجی در کشورهای مختلف، بدون در نظر گرفتن ملیت آن ها، تابع دو اصل مهم است. یک میزان اعتماد و دوم محاسبه ریسک سیاسی سرمایه گذاری. کشورهای مختلف برای ورود به بازارهای هدف این دو اصل را در نظر می گیرند. البته اگر از آنها انتظار داشته باشیم سرمایه گذاری با انتقال فناوری و مهارت را انجام دهند.
*به طور کلی سرمایه گذاری خارجی در ایران چه زمانی شروع شد؟
اگر به سابقه سرمایه گذاری خارجی در ایران بویژه سرمایه گذاری های آمریکا در ایران توجه کنید، خواهید دید که نوع سرمایه گذاری هایی که منجر به انتقال تکنولوژی به کشور مقصد می شد، بطور عمده در نیمه دهه پنجاه و سال 1354 انجام گرفته است. برای مثال شرکت دوپان در سال 54 به سرمایه گذاری برای انتقال تکنولوژی پلی اکریل و پلی استریل با گروه صنعتی بهشهر اقدام کرد اما در کل، در اوایل رابطه شرکت های آمریکایی تمایلی به سرمایه گذاری که منجر به انتقال تکنولوژی پیشرفته شود در ایران نداشتند. الان هم چنین مسئله ای در مورد همه سرمایه گذاران از جمله آمریکایی وجود دارد، یعنی زمانی برای اعتماد سازی و بعد اطمینان از آینده ثبات سیاسی نیاز است.
*به این ترتیب، اگر الان ایران بخواهد با سرمایه گذاران خارجی همکاری کند، چه مسایلی را باید مدنظر قرار دهد؟
به نظر من اگر سیاستگذاران ایران تمایل به سرمایه گذاری خارجی و انتقال تکنولوژی پیشرفته به ایران دارند، باید پایه های آن را با جذب سرمایه گذار در صنایع سبک و تکنولوژی های متوسط در زمان حاضر محکم کنند. چون این مرحله واقع بینانه تر است، و بعد از این و در فرایند اعتماد سازی در دو دهه آینده، و گرم تر شدن روابط می توان انتظار داشت که انتقال تکنولوژی هایی از جمله در صنعت نفت بسیار نیازمندیم صورت بگیرد. در غیر اینصورت، ما در حوزه هایی چون نفت و منابع طبیعی، همیشه وابستگی تکنولوژیکی به کشورهای پیشرفته مثل آمریکا خواهیم داشت و بعید است در کوتاه مدت این را انتقال دهند. در واقع فرایند اعتمادسازی و انتقال تکنولوژی در دو سه دهه آینده، شاید مهم تر از تکنولوژی هسته ای هم باشد که موضوع مورد مذاکره بود به این دلیل که کمک بیشتری از نظر اقتصادی به ایران خواهد کرد.
به طور خاص، کشور امریکا را برای سرمایه گذاری و اقتصاد چطور کشوری ارزیابی می کنید؟
از نظر اقتصادی و فناوری آمریکا بطور تقریبی رتبه اول دنیاست. این کشور به لحاظ تکنولوژی پیشرفته تر است و به لحاظ رفتار و اصول کارآفرینی، با استناد به گفته خود کارآفرینان، متمایز از اروپایی هاست. حتی خود اروپایی ها تمایل دارند با آمریکایی ها ارتباط داشته باشند تا رفتار کارآفرینی را از آن ها بیاموزند. یکی از علت هایی که انگلستان تمایلی در پیوستن به اتحادیه اروپا ندارد این است که با توجه ظرفیت های فرهنگی، تاریخی و موقعیت زبانی اش، می خواهد بیشتر با ایالات متحده آمریکا در تعامل و ارتباط باشد. ظرفیت هایی که آمریکا دارد منحصر بفرد است و سرمایه گذاران روسیه و چین و اروپا، همیشه مانع ارتباط ما با آمریکا بودند و می خواستند ایران ارتباط دست دوم با آمریکا داشته باشد. از سوی دیگر، گفته های کارآفرینان ایرانی در دوره های گذشته و تکنوکرات ها گویای وجود یک نوع صداقت در جامعه اقتصادی آمریکا و دست و دلبازی در مشی اقتصادی آنان است. فراموش نکنیم که صنایع کارخانه ای زیادی در اثر این رابطه در گذشته سود بردند و امریکایی ها کمکهای زیادی به سازمان اقتصادی بخش خصوصی و دولتی کردند. مثلا سرمایه گذاری در مس سرچشمه اگر نبود صنعت مس فعلی نبود. به علاوه مدیران ایرانی موفق زیادی در امریکا تحصیل کردند و تکنوکراسی ما زیاد از آن استفاده کرد و حتی در ایران مرکز مطالعات مدیریت ایران با کمک دانشگاه هاروارد تاسیس شد. بهرحال تجربه نشان داده اگر اعتماد متقابل ایجاد شود سود ما بیشتر خواهد بود. در جایی از یک کارخانه دار مکزیکی خواندم که امریکایی ها بعد از صدور اجناس و فناوری بواسطه همین اعتماد عجله ای برای دریافت پولشان نداشتند در حالیکه ما در دوران تحریم، شاهد رفتارهایی برعکس این رفتار از سوی چینی ها و روس ها بودیم تا پول را دریافت نمی کردند اجناس کم کیفیت را نمی دادند. درواقع سابقه آمریکایی ها نشان می دهد که آن ها سرمایه گذاران طرف های تجاری مطمئن تری هستند.
*بنابراین می توان امید داشت که تا سرمایه گذاران خارجی به ایران بیایند، بعضی از مشکلات اقتصادی کشور حل شود؟
نباید انتظار داشت در ده سال اول بعد از رفع تحریم ها، سرمایه گذاران خارجی براحتی در ایران در همه جا سرمایه گذاری کنند. در بررسی سرمایه گذاران خارجی که اصرار به سرمایه گذاری در ایران دارند، باید دقت کرد و دید که به دنبال چه هستند؟ آیا منفعت زودگذر خود را دنبال می کنند یا افق های بلند مدت را مد نظر دارند. باید دقت کرد و اهداف سرمایه گذاران را از تمایل به سرمایه گذاری در ایران سنجید. به نظر من سرمایه گذاری که درخواست سرمایه گذاری در این دوره را می دهند و اصرار بیشتری دارند، بیشتر به دنبال رفع نیازهای خودشانند چون بازارهای آن ها در وضعیت رکود است. فرانسه مصداق چنین وضعیتی است. اقتصاد فرانسه در وضعیت خوبی نیست. سفرهای بیشتر هیئت های مختلف از این کشور به ایران برای سفت کردن جای پایش در ایران، و رونق بیشتر اقتصاد خودش است. منظورم من این است ارزیابی ریسک در تمام کشورها وجود دارد. اگر کشوری تمایل بیشتری به سرمایه گذاری در ایران دارد، این به آن معنا نیست که سود بیشتری به ما خواهد رساند و اگر کشوری مثل آمریکا تمایل کمتری به سرمایه گذاری در ایران دارد، این به معنی کمتر سودرسانی آمریکایی ها به ما نیست. جامعه اقتصادی آمریکا و صاحبان صنایع، امروز تمایل کمتری به سرمایه گذاری در ایران دارند. به هرحال آن ها به دلیل سه دهه عدم ارتباط با ایران شناخت کمی از ایران دارند اما اگر ارتباط را با آمریکا برقرار کنیم، به روند بهتری در انتقال تکنولوژی و منافع بیشتری در اقتصاد خواهیم رسید.
