مردی از جنس کتاب و گل
در انتشارات فرانکلین برای نخستین بار ویرایش و تولید فنی کتاب مانند صفحه آرایی، نمایه سازی، طراحی جلد و غیره به شکل نوین و مدرن در ایران انجام شد
« من و نجف دریابندری را به بیابان های اطراف کرمان برد ، مدتی که رفت ما دیدیم وسط شوره زار یک منطقه ای قرمز است، جلوتر که رفتیم عطر گل محمدی فضا را پر کرد، وقتی رسیدیم دیدیم محدوده ای در حدود سه - چهار هزار متر زمین در وسط شوره زار به گلزار تبدیل شده بود. استخر خیلی بزرگی آنجا بود که با آب آن گل ها را آبیاری قطره ای می کردند و طبق گفته خودش دو سال طول کشیده بود تا این استخر پرشود. او می گفت : " من پاجوش این گل هایی که اول کاشته ام را در آوردم و جلوتر کاشته ام ، سال بعد دوباره اینکار را تکرار می کنم و تا موقعی که آخرین قطره آب تمام شود من این پاجوش ها را جلو می برم و این باغ گلزار گل های محمدی بزرگتر خواهد شد، اما این گل کاشتن کار من یک نفر نیست و من دارم در جای دیگری گلاب می گیرم . وقتی من اولین بار به مردم اینجا گفتم که می توانید گندم زارهایتان را گلزار کنید ، به آنها برخورده بود و فکر می کردند می خواهم آن ها را از نان خوردن بیاندازم. من می خواهم این پاجوش هایی که در خاک می کارم در مغز افراد بکارم و این ها بروند و مکان های دیگر را در شوره زار، گلزار کنند و بعد این گل ها را به من بفروشند که من از آن گلاب بگیرم . " » این ها بخشی از خاطره ای است که منوچهر انور یکی از ایرانشناسان برجسته کشور از همایون صنعتی زاده و کارهای او در لاله زا کرمان تعریف می کند. کسی که انتشارات فرانکلین، چاپخانه افست، انتشارات کتاب های جیبی و ... را در کشور راه اندازی کرد و بسیار او را یکی از مهم ترین کارآفرینان فرهنگی کشور در قرن گذشته می دانند؛ کسی که در معنی واقعی شوره زار را گلستان کرد.
1
همایون صنعتی زاده در سال 1303 در تهران به دنیا آمد ولی کودکی را نزد پدربزرگ و مادر بزرگش در کرمان گذراند و برای تحصیل به تهران آمد. او به دبیرستان البرز رفت ولی همزمان با وقوع جنگ جهانی دوم و اشغال ایران در شهریور سال 1320 درس را رها کرد و با مادربزرگش به کرمان بازگشت و کار و تجارت را شروع کرد. او چندسال بعد دیپلم خود را در اصفهان گرفت ولی هیچ وقت به دانشگاه نرفت. او از دوران کودکی کار می کرد و مدتی شاگرد کتاب فروشی بود.
2
در سال 1334 ( 31 سالگی) شعبه ای از موسسه فرانکلین ( یکی از بزرگ ترین انتشارات جهان در نیویورک) را در ایران تاسیس کرد، شعبه ای که به دلیل توانایی او خیلی زود کارش گسترش پیدا کرد.
3
در انتشارات فرانکلین برای نخستین بار ویرایش و تولید فنی کتاب مانند صفحه آرایی، نمایه سازی، طراحی جلد و غیره به شکل نوین و مدرن در ایران انجام شد و آثار برجسته ای همچون کتاب تاریخ ویل دورانت ترجمه و به چاپ رسید. همچنین همایون صنعتی زاده همین زمان با راه اندازی انتشارات با کمک دکتر ایرج افشار ( همکلاسی دوران مدرسه البرز) مجله کتاب ماه را منتشر کرد.
4
صنعتی زاده در سال 1336 با وامی که از سازمان خدمات اجتماعی گرفت، شرکت سهامی افست را با چهار دستگاه ماشین و سه میلیون تومان سرمایه تاسیس کرد و بخشی از سهام آن را به ناشران و نویسندگان فروخت. این شرکت هم اکنون از چاپ خانه های بزرگ و مجهز کشور محسوب می شود.
5
درکنار شرکت چاپ افست در سال 1336 صنعتی زاده دایرهالمعارف فارسی را پایه گذاری کرد و مدیریت آن را به دکتر غلامحسین مصاحب (ریاضی دان و استاد دانشگاه) سپرد. دکتر مصاحب برای این کار، برادرش، محمود مصاحب و احمد آرام را برگزید. جلد اول دایرهالمعارف فارسی ده سال بعد (سال 1345) با آرم سازمان کتابهای جیبی منتشر شد.
6
با راه اندازی چاپخانه افست او امتیاز چاپ کتاب های درسی را از دولت گرفت و یکپارچه سازی را در انتشار کتاب های درسی در کشور به وجود آورد. در دهه 30 شمسی کتاب های درسی را در کشور انتشارات های مختلفی چاپ می کردند و از همین رو تفاوت هایی در صحافی ها وجود داشت و گاه با اشتباهات و غلط های تایپی منتشر می شود. در کنار این او تعدادی از مترجمان و مولفان کتابهای درسی را با هزینه موسسه به آمریکا، فرانسه، انگلیس و آلمان فرستاد؛ تا درباره چاپ، طراحی، صفحه آرایی و تالیف کتابهای درسی آن کشورها مطالعه کنند.
7
درکنار چاپ کتاب های درسی درکشور صنعتی زاده طی قراردادی در سال 1337 چاپ حدود 120 عنوان از کتاب های درسی کشور افغانستان را هم برعهده گرفت. مدت این قرارداد، ده سال بود و سالیانه حدود یک میلیون دلار برای فرانکلین سود داشت. صنعتی زاده همچنین به پیشنهاد وزیر فرهنگ افغانستان چاپخانه وزارت فرهنگ این کشور را که تعطیل شده بود دوباره راه اندازی کرد. او برای آموزش35 کارگر افغان را به ایران آورد و شش ماه به آن ها آموزش داد و در نهایت با کمک تعدادی کارگر ایرانی و کارگران افغان آموزش دیده توانست دوباره چاپخانه را راه اندازی کند.
8
باتوجه به توسعه کار انتشارات فرانکلین، تاسیس چاپخانه افست و چاپ کتاب های درسی همایون صنعتی زاده برای تامین کاغذ، کارخانه کاغذسازی پارس را درهفت تپه خوزستان با سرمایه چهارصد میلیون تومان راهاندازی کرد. مدیرعامل این کارخانه، صنعتی زاده و اکثر سهام آن متعلق به بانک توسعه صنعتی و معدنی و سازمان خدمات اجتماعی بود؛ البته او مدتی بعد از حضور در این مجموعه به دلیل اختلاف با کارشناسان خارجی و مدیران بانک از مدیریت این مجموعه کنارگیری کرد.
9
درسالهای پایانی دهه ۱۳۳۰ به فکر تاسیس سازمان کتاب های جیبی افتاد و هدفش انتشار کتاب در قطع جیبی و بعدها درقطع پالتویی و با قیمت اندک بود. از مهمترین کتابهای منتشرشده توسط این انتشارات مجموعه ده جلدی تاریخ ایران باستان و مجموعه سه جلدی سیر حکمت در اروپا است. او با پرداخت مبلغی به صاحبان اثر و ناشران، بین سه تا ده هزار نسخه کتاب به قطع جیبی و پالتویی منتشر کرد. بسیاری از دانشجویان توانستند کتابهای گران سابق را در چاپ جیبی ارزان خریداری کنند.
10
صنعتی زاده در سال 1342 به دعوت موسسه مرکزی فرانکلین، عدهای از ناشران را برای مطالعه در مورد فروش و چاپ کتاب به آمریکا، فرانسه و انگلیس فرستاد تا ضمن تشکیل جلسه با ناشران و کتابفروشان، کار آنها را از نزدیک مشاهده کنند.
11
در بین سال های 1344-1343 صنعتی زاده سازمان مبارزه با بی سوادی را تشکیل داد و اجرای این طرح را از روستاهای قزوین شروع کرد ولی به دلیل مشکلات امنیتی آن را رها کرد.
12
در سال 1352 صنعتی زاده از موسسه فرانکلین کناره گیری کرد. او در مدت 16 سال مدیریت خود حدود 1200 عنوان کتاب در این مجموعه سازماندهی، ترجمه، چاپ کرد، کتاب ها و مجموعه هایی که بخشی از آن ها همچنان جزو بهترین کتاب ها و رمان های منتشر شده کشور است.
13
با خروج از انتشارات فرانکلین و تا قبل از پیروزی انقلاب همایون صنعتی زاده کارهای مختلفی انجام داد؛ او کارخانه خرمای رطب زهرا را که در حال ورشکستگی بود احیا کرد و مدتی در جزیره کیش تاسیساتی برای کشت مروارید راه اندازی کرد. همچنین در تکمیل پروژه ساختمانی خزر شهر مازندران نقش داشت.
14
همزمان با پیروزی انقلاب در سال 1358-1359 همایون صنعتی زاده به کرمان رفت و به همراه همسرش شهین دخت سرلتی در منطقه لاله زا به کشت گل محمدی و بعد راه اندازی واحد گلاب گیری ( سال 1367) با برند گلاب زهرا اقدام کرد؛ واحدی که محصولاتش خیلی زود آوازه ای جهانی پیدا کردند. این شرکت یکی از بزرگترین صادرکنندگان گلاب، روغن گل و انواع عرقیات گیاهی است.
15
همایون صنعتی زاده فرزندی نداشت او سرانجام بعد از چندین دهه فعالیت فرهنگی و کارآفرینی در هشتم شهریور سال 1388 در 85 سالگی درگذشت و در کنار همسرش در مزار لاله زار کرمان به خاک سپرده شد.
کتاب هایی که ترجمه کرد
همایون صنعتی علاقه بسیار به تاریخ و فرهنگ ایران داشت، او در سال های زندگی به ترجمه کتابهایی مانند تاریخ کیش زرتشت، جغرافیای تاریخی ایران، ایران در شرق باستان، تاریخ سومر و... از انگلیسی به فارسی اقدام کرد.
فرانکلین چگونه کار می کرد؟
موسسه فرانکلین تهران در انتخاب کتابهایی که شعبه مرکزی برای ترجمه و انتشار می فرستاد، آزاد بود. صنعتی زاده اگر کتابها را مناسب فرهنگ و جامعه ایران می دید آن ها را به دست مترجمان می سپرد. شعبه ایرانی فرانکلین برای اولین بار، حق کپی رایت بین المللی را در ایران رعایت کرد. فرانکلین مستقیماً مبادرت به انتشار کتاب نمی کرد، بلکه وظیفه اصلی خود را «شناسایی و حمایت از نویسندگان مستعد و مترجمان خوش ذوق و معرفی محصولات آنان به ناشران کشور» می دانست. برای همین، بیشتر کتابهایش را ناشران دیگر به چاپ می رساندند و در شناسنامه اثر می نوشتند: «با همکاری موسسه فرانکلین».
پدر رمان نویس
پدر همایون صنعتی زاده، عبدالحسین از نخستین رمان نویسان ایرانی است. از او به عنوان پدر رمان تاریخی ایران یاد می شود. مهمترین اثر او « مجمع دیوانگان» است که از رمان های برجسته ادبیات فارسی محسوب می شود.
توجه به کودکان یتیم
پدربزرگ همایون صنعتی زاده معروف به «میرزا علیاکبر» کسی بود که پرورشگاه صنعتی زاده را در کرمان بنا نهاد. همایون از کودکی تا کهن سالی در این پرورشگاه فعالیت می کرد و همیشه به کودکان این پرورشگاه و آموزش و کار آن ها توجه ویژه داشت و حتی زمینه کارآموزی آن ها در خارج از کشور را فراهم می کرد .همایون صنعتی زاده و شهین دختت سرلتی فرزند نداشتند ولی کودکان یتیم و پرورشگاه را همچون فرزندان خودشان می دانست. صنعتی زاده در یکی از نامه هایش به مهدخت خواهرش که در کتاب « نامههای همایون صنعتی زاده به خواهرش» منتشر شده، می نویسد: « اوضاع و احوال ما خوب است. شهین سخت سرگرم است. هفت نفر از بچهها قرار است که در ماه آینده داماد شوند و بیشتر اوقات صرف پیداکردن عروس می شود و جای تان خالی است که حکایت بامزه ای شده است.»
